पहिल्या अखंड मराठी रेडीओचा लाभ घ्या.

आठवतं तुला ?

आठवतं तुला ?
आठवतं तुला त्या भेटीत
रिमझिम सरींनी छेडलं होतं .
भर दुपारी मला जणू
चांदण्याने वेढलं होतं .
आठवतं तुला त्या भेटीत
श्रावण धुंद बहरला होता .
ओल्या ऋतूत ओल्या स्पर्शाने
ओला देह शहारला होता .
आठवतं तुला त्या भेटीत
दोघे व्याकुळ झालो होतो .
तुझा गंध वेचता वेचता
मीही बकुळ झालो होतो .
आठवतं तुला त्या भेटीत
भावनांनी कविता रचली होती .
माझ्या डोळ्यात तू अन
तुझ्या डोळ्यात मी वाचली होती.
आठवतं तुला त्या भेटीत
आणखी काय घडलं होतं ?
मला स्मरत नाही पुढचं
बहुतेक तेव्हाच स्वप्न मोडलं होतं .

Sandeep Khare

महिपतराव by Ranga Godbole

झालं काय की महिपतराव काही लोकांबरोबर त्यांच्या शिकार बंगल्यावर गेले होते. महिपतराव म्हणजे जंक्शन माणूस. अवघ्या पंचक्रोशीत रंगेल म्हणून प्रसिद्ध. अर्थात तसं त्यांच्या तोंडावर कुणी म्हणायचं नाही. त्याऐवजी जरा सन्मानानं - "रसिकाग्रणी" असा त्यांचा वृत्तपत्रात उल्लेख व्हायचा. त्यात लोककला म्हटलं की महिपतरावांची रसिकता अशी ओथंबून वहात असे, जणू तोंडातून पानाचा मुखरस वहावा. उभ्या महाराष्ट्रात अशी एकही लावण्यवती लावणी नर्तिका नव्हती जिच्या घुंगराचा आवाज महिपतरावांच्या शिकारबंगल्याच्या रंगमहालात घुमला नव्हता. महिपतराव साखर कारखान्याचे चेअरमन. झालंच तर जो पक्ष सत्तेवर असेल त्यात बेडूकउड्या मारण्यात तरबेज राजकारणी. साम, दाम, दंड , भेद वापरून स्वतःची पोळी भाजण्यात वाकबगार. मिठ्ठास वाणी, दिलदार स्वभाव, समोरच्याला खिशात टाकायची कला अवगत. पैसा आणि पॉवर- दोन्ही मजबूत. कशाची कमी नाही आणि वयही फार नाही. साठीच्या आसपास. पण महिपतराव स्वतःला तरुण ठेवण्याची सतत काळजी घ्यायचे. सुकामेव्याचा खुराक, पिकणाऱ्या चुकार केसांना नियमित कलप आणि अधूनमधून मुंबईला फाइवस्टार फ़ेशिअल असा त्यांचा 'मेंटेनन्स' असायचा. पिकल्या पानाचा देठ हिरवाजर्द होता. "विशीतल्या जवानाला लाजवेल अशी आमच्या महिपतरावांची तब्येत आहे", असं सनी म्हणायची.

आता ही सनी कोण?

तर "झक्कड नवरा फक्कड बायको" ह्या सिनेमाची नायिका. मूळ नाव तमन्ना पण महिपतरावांना एका नाजुक क्षणी तिच्यात सनी लिओनचा भास झाला आणि लगेच त्यांनी तिच्या कानात कुर्र्र म्हणून विसाव्या वर्षी तिचं नवं बारसं केलं. सनीचा हा सिनेमा कधी पडद्यावर आलाच नाही कारण निर्माते स्वतः महिपतराव होते. आपल्या लाडक्या सनीला पडद्यावर पाहून लोक शिट्ट्या वाजवतील ही कल्पनाच त्यांना सहन होईना. विशेषतः त्या सिनेमामध्ये सनीचा "आली दुधाची गाडी" ह्या आयटेम सॉंगवरचा नृत्याविष्कार बघून तिच्याविषयी लोकांच्या मनात वाईट विचार येतील अशी तर त्यांची खात्रीच पटली. शेवटी त्यांनी पिक्चर डब्यात घालायचा निर्णय घेतला आणि सनीची शिकारबंगल्यावर कायमची नियुक्ती झाली. आता फक्त महिपतराव आणि त्यांच्या खास पाहुण्यांकरता सनीचा "आली दुधाची गाडी" चा नृत्याविष्कार बंगल्यावर होऊ लागला.

तर असेच मागल्या आठवड्यात . . .

महिपतराव आणि त्यांचे खास पाहुणे शिकारबंगल्यावर गेले होते. खरं तर महिपतरावांना जरा बरं वाटत नव्हतं परंतु त्यांना जावं लागलं कारण जिल्ह्यातल्या एका तरुण तडफदार नेत्याची त्यांना खातिरदारी करायची होती. त्यांना खात्रीशीर टिप होती की हा नेता लवकरच कॅबिनेट मंत्री म्हणून नियुक्त होणार होता. त्या मंत्रीपदावर आपली स्वतःची वर्णी लागावी म्हणून खुद्द महिपतराव खूप धडपडत होते. त्यामुळे ह्या नेत्याबद्दल त्यांच्या मनात खूप असूया होती. पण राजकारणात खायचे दात वेगळे आणि दाखवायचे वेगळे. त्यात महिपतरावांची तर कवळी होती. वेळ येईल तेव्हा ह्याचा पत्ता कापू पण आत्ता ह्याला खिशात टाकू ह्या विचारातून महिपतराव त्याच्याशी फाजील सलगी दाखवत होते. शिकारबंगल्यावर खास पार्टी अरेंज करण्यात आली होती. गाड्यांचा ताफा धूळ उडवत शिकारबंगल्यावर पोहोचला. सूर्य अस्ताला गेल्यावर पार्टी सुरू झाली. चषक भरले गेले. तरुण नेते तर महिपतरावांच्या दसपट रंगेल निघाले. त्यांनी उमरावासारखा पेहराव धारण केला होता. भरदार शरीर, पिळदार स्नायू आणि रुबाबदार व्यक्तिमत्व. एखाद्या परीकथेतल्या राजपुत्रासारखे दिसत होते ते. त्यांच्याकडे पाहून महिपतरावांना क्षणभर आपल्या उतारवयाची जाणीव झाली. त्यांनी ही भावना अंगावर पडलेल्या पालीला झटकावी तशी झटकली खरी पण ती गेली नाहीच. उलट . . .

जशी रात्र चढत गेली तशी ह्या पालीची मगर झाली कारण सनी!

"आली दुधाची गाडी" हे नृत्य सनीने सादर केलं आणि तिची मादक अदा पाहून तरुण नेते चेकाळले. आता किमान सनीनं तरी जरा घरंदाजपणा दाखवायचा. पण त्या जवान पुरुषावर तीही भाळली. तिनं महिपतरावांकडे चक्क दुर्लक्ष केलं आणि ती पाहुण्याला रिझवू लागली. हे सारं पाहून महिपतरावांचा पारा चढायला लागला. रागाच्या भरात ते पेगवर पेग रिचवू लागले. त्यांच्या छातीत धडधडू लागलं , हातापायाला कंप सुटला, अंगाला घाम फुटला. ते बैठकीतून उठले आणि आपल्या शयनगृहात गेले आणि त्यांनी बिछान्यावर अंग टाकलं . किती वेळ गेला कोण जाणे. त्यांना जाग आली तर त्यांच्या बिछान्याच्या दोन्ही बाजूला दोन अक्राळविक्राळ साडेसहा फुटी पुरुष उभे होते. मागे एकदा पंतप्रधानांचे सिक्युरिटीवाले महिपतरावांनी पाहिले होते. म्हणजे . . . .स्वतः पी. एम. आपल्या बंगल्यावर? महिपतराव धाडकन उठून बसणार तोच त्या दोघांनी त्यांना बिछान्यावर दाबून झोपवलं . हे काय चाललंय हेच महिपतरावांना समजेना.

बाहेर रंगमहालात नाचगाणं चालू होतं . सनीचा आणि तरुण नेत्याचा हसण्याखिदळण्याचा आवाज येत होता. महिपतरावांना हळूहळू सगळं आठवू लागलं. त्यांचा वाढलेला पारा, छातीतली धडधड, घाम . . . . पण आता त्यातलं काहीच नव्हतं. सारं कसं शांत शांत. महिपतरावांनी मनगटावर बोट ठेवलं. नाडी मंद … इतकी की नसल्यात जमा. महिपराव भांबावले. ते मानेवरची शीर चाचपू लागले, हृदयाच्या धडधडीचा कानोसा घेऊ लागले पण कुठेच काही सापडेना. त्यांची ही गत पाहून दोन दैत्यांपैकी एक स्मितहास्य करून म्हणाला -

"दोन पाच मिनिटांचा प्रश्न आहे. संपेल सगळं. की मग निघू आपण."

"निघूया? कुठे?"- महिपतराव न समजून म्हणाले.

"नरकात. . .तुम्ही आणखी दुसरीकडे कुठे जाणार? आम्ही रेड्याची वाट पहातोय. एकाला drop करायला गेलाय. तो आला की लगेच निघू" दुसरा दैत्य म्हणाला.

नरक? रेडा?. . . . . हळूहळू महिपतरावांच्या डोक्यात प्रकाश पडायला लागला. म्हणजे हे दोन दैत्य पंतप्रधानांचे सिक्युरिटीवाले नाहीत, यमदूत आहेत हे त्यांना लक्षात आलं. एखादा असता तर त्याची गाळण उडाली असती पण महिपतराव मुरब्बी राजकारणी. आत्तापर्यंत त्यांनी अनेक गंभीर संकटातून स्वतःची सुटका करून घेतली होती. एकदा तर एका खून प्रकरणात त्यांना फासावर जाण्याची पाळी आली होती पण त्यांनी सेटिंग करून स्वतःला सोडवून घेतलं होतं. आत्ताही सेटिंग करणं आवश्यक होतं. त्यांनी मंद स्मितहास्य करून पहिल्या यमदूताबरोबर संवाद साधायला सुरुवात केली.

"तुम्हाला कुठेतरी पाहिल्यासारखं वाटतंय. कुठले तुम्ही?"

"नरकातले"

"अहो ते नाय हो. मूळ गाव कंच?"

यमदूत हरखला. मेल्यानंतरच्या उभ्या आयुष्यात त्याला हा प्रश्न कुणी विचारला नव्हता. त्यानं हळूच उत्तर दिलं.

"मांडव खुडकुद्री"

महिपतरावांची मेंदूची चक्रे गरागरा फिरू लागली. त्याचं सर्च इंजिन थांबलं आणि ते म्हणाले-

"मांडव खुडकुद्री" म्हणजे गडहिंग्लजच्या पल्याड हाय त्ये?"

"व्हय" यमदूत चमकून म्हणाला.

बाण लागला तशी महिपतराव खूष झाले. आता ओळख काढायला हवी.

"अरं म्हनजे आमच्या अप्पा झेंगटयाचं गाव. झेंगटे पाटील म्हाईत हाय नव्हं?"

"व्हय तर"

"आन्गाशा. तू तर आपल्या घष्टन मधला निघाला. अप्पा म्हंजी माज्या बायकोच्या मामेभावाच्या आत्येभावाचा चुलत साडू.'

'काय सांगताय?"

"तर? अप्पा म्हंजी देवमाणूस"

हे ऐकून यमदूत हसला.

"देवमाणूस? नरकातबी जागा भेटत नव्हती अप्प्याला इतका खराब माणूस."

"म्हंजी अप्पा म्येला?"

"मीच उडवला त्याला. गावाला छळ सहन होईना झाला व्हता त्याचा. कुनाची जमीन खाल्ली, कुनाची पोर नासवली. पापाचा घडा भरला व्हता त्याचा. माझ्या बायकोवर हात टाकला त्यानं. माझं टक्कुरं सरकलं. भोसकून मर्डर केला. मंग काय. . मीबी नरकात आलो. पण चित्रगुप्त साहेबांनी माझी केस यमसाहेबांना सांगितली. ते म्हणाले त्या अप्पाला मारलंस हे तू चांगलं केलंस. तू नरकातच रहाशील पण माझ्या स्टाफमधे"

अप्पाची सोयरीक सांगून आपण चूक केली हे महिपतरावांच्या लक्षात येताच त्यांनी बेडूकउडी मारली.

"वा वा वा . फार चांगलं काम केलंत पाव्हणं. अहो आमच्याबी अस्तनीतला निखारा झाला व्हता. खरं म्हंजी तुमचा पुतळा उभारला पायजेल मांडव खुडकुद्रीच्या बाजारात".

हे ऐकून यमदूत खिन्न झाला.

"अहो कसला पुतळा? आधी सगळ्यांनी वाहवा केली पण नंतर काळ्या कुत्र्यानंबी ढुंकून इच्यारलं न्हाई. बायकापोरं हालात दिस काढत्यातेत. कोन इच्चारना त्यानला"

"अरं म्या हाय की. जिल्हा परिषदेत आपला वट हाय. शी एम आपला दोस्त हाय. अरं तुझा पुतळा उभारू . तुझ्या नावाचा एक झकास पुरस्कार चालू करू. नाव काय तुझं?"

"नाव नाय आता. यमदूत बक्कल नंबर ३४ म्हंत्यात मला"

"अरं तुझं हितलं - खाल्ल्या जगातलं नाव काय व्हतं?"

"बबडू दगडू पाणघोडे"

"ठरलं तर मग. बबडू दगडू पाणघोडे धैर्य पुरस्कार चालू करू. दिल्लीमध्ये भव्य सोहळा. पी एम च्या हस्ते. तुमच्या बायका पोरान्ला विमानानं दिल्लीची सफर. त्यांचाबी सत्कार, शाल, २१ लाख रुपये आन शिवाय मुंबईत म्हाडाची सदनिका"

"सदनिका? त्ये काय असतं?"

"म्हंजी सोत्ताचं घर- त्येबी मुंबईला "

आता मात्र यमदूत विचारात पडला. ही ऑफर अशी होती की कोणीही मोहात पडला असता.

"पण भाऊ आता हे कसं जमायचं. तुमची तर नरकात जमा व्हायची वेळ आली. तुम्हाला तर उचलावं लागणारंच. ही काय ऑर्डर बी हाय तुमच्या नावाची".

"असं? बगू"

यमाची ऑर्डर हातात घेऊन वाचणारे महिपतराव हे पहिलेच "मर्त्य मानव". ते हसून म्हणाले-

"अरं बबडू सोप्पं हाये. माझ्या ऐवजी बदली माणूस द्येतो. ऑर्डरवरचं माझं नाव खोड अन त्याचं नाव टाक"

"पन ही खाडाखोड फेरफार कुनाच्या ध्यानात आले तर? तिकडंबी नोंदणी करायची शिष्टम हाय "

"अरं बबडू शिष्टीम आली की सेटिंग आलंच. अरं सात बाराच्या नोंदणीमधले फेरफार करन्यात जिंदगी घालीवली आम्ही. ह्ये तर एकदम सोप्पं हाय. आन हे बग- मी तुला बदली उमेदवार देतो शिवाय वर फ्रीमदी एक गिफ्ट देतो"

"नरकात कसली आलीया गिफ्ट? काय उपयोग न्हाय"

"आरं बबडू ही साधीसुधी गिफ्ट न्हाई. मला सांग स्वर्गामधी एक से बढकर एक नर्तकी आहेत. रंभा, मेनका, उर्वशी. तुमच्याकडं नरकात कोन हाय?"

"एकबी न्हाय" यमदूत खेदानं म्हणाला.

"ह्यो म्हंजी सांस्कृतिक अनुशेष झाला. त्यो भरून काडायलाच पायजेल. बास्स, दिली तुम्हाला एक नर्तकी दिली. आता तुमी फकस्त सेटिंग करा की झेंगट जमलं"

महिपतराव गडगडाट करून हसले आणि त्यांनी यमदूताला टाळी दिली आणि त्यानंही हसून ती घेतली. दुसरे दिवशी बातमी आली -

" एका विचित्र अपघातात तरुण तडफदार नेत्याचा मृत्यू. इथल्या साखर कारखान्याचे चेअरमन "रसिकाग्रणी" महिपतराव ह्यांच्या शिकार बंगल्यावर एक सांस्कृतिक कार्यक्रम आटपून परतताना एका दुधाच्या गाडीवर आपटून हा अपघात झाला. योगायोग म्हणजे त्यांच्यासोबत "आली दुधाची गाडी" फेम नर्तिका सनी हीसुद्धा होती. तिचाही ह्या अपघातात अंत झाला".

ब्रेकफास्ट टेबलवर बसलेल्या महिपतरावांनी एक जांभई दिली आणि ते ओरडले -

"कुनी हाय का? आंघोळीच्या पाण्याचं सेटिंग करा".

(समाप्त)

राजे...........चला तुम्हाला तुमचा महाराष्ट्र दाखवतो ! : सार्थपणे रंगवलेली आजची स्थिती

राजे...........चला तुम्हाला तुमचा महाराष्ट्र दाखवतो !
सार्थपणे रंगवलेली आजची स्थिती
---कवी अनामिक

राजे...........
राजे असा कंटाळा करून चालणार नाही
माझ्याशिवाय तुमच्याशी
खरे कुणीच बोलणार नाही
’गाईड’होण्याची संधीही
मी कशाला हुकवतो?
राजे, चला तुम्हाला तुमचा महाराष्ट्र दाखवतो
सुरूवात शिवनेरीपासून?
की,रायगडापासून करायची?
उलटी की सुलटी?
कोणती मळवाट धरायची?
असे कोड्यामध्ये पडू नका,
कुणालाच उपदेश नको,
"आपापसात लढू नका"
तेव्हाही पटले नाही,
आत्ताही पटणार नाही.
मरतील पण सवयीपासून
मागे कुणी हटणार नाही.
म्हातारीच्या मरणाने
काळ बघा कसा सोकावतो?

माझे नसून...माझे !

आरती प्रभू म्हणजे झपाटलेलं आणि झपाटून टाकणारं नाव...मला तर त्यांनी फार पूर्वीच खिशात टाकून दिलं! कितीदा आणि कशी जाणवते त्यांची कविता...जरा हातात येते न येते तोच उदबत्तीच्या धुरासारखी बोटातून विरून जाते. चांदण्यारात्री झाडांच्या काळ्याशार सावल्या जमिनीवर हलत राहाव्यात, तसं गूढ काही जाणवत राहतं...वय वाढतं, मूड बदलतात, कडू-गोड अनुभवांचं संचित वाढतं आणि मग आयुष्याच्या प्रत्येक टप्प्यावर तीच कविता काही तरी वेगवेगळं सांगू जाते...! काल जाणवलेलं खरं की आज जाणवलेलं? की दोन्ही खरं...? जाऊ दे...कवितेचं; त्यातून आरती प्रभूंच्या कवितेचं हे गूढ काही उकलायचं नाही! "माणुस म्हणजे' ही त्यांची वाचताक्षणी काळजात कायमची वस्तीला आलेली माझी लाडकी कविता. गेली कित्येक वर्षं मी ती वाचतोच आहे. त्या कवितेचं बोट धरून मी माझ्या बालपणात जातो...शिरवली नावाचं माझं छोटं गाव आहे, त्यात पोचतो!

केवढा कल्लोळ असतो ना त्या डोक्‍यात त्या वयामध्ये! काही समजत असतं. काही आवाक्‍यात नसतं...जाणीव...संवेदना...अज्ञान...सभोवतालचं जग, त्यातले व्यवहार...पहिल्याच दोन ओळींमध्ये या प्रश्‍नांचं केवढं आकाश मांडून ठेवलं आहे, या कवितेनं! रक्त भळभळत वाहतं तो माणूस? एवढीच व्याख्या? नाही...काही अजून असणार! आणि मोसंबीची सालं रंगवण्याचा हा खटाटोप आणि पिवळी पडणारी ही पानं...हे सारं इतकं आवश्‍यक, अनिवार्य आहे? आणि यातली तर्कसंगती?

आणि खिडकीतून आत येणाऱ्या अगणित किरणांना सात गजांच्या सातांनी गुणण्याचा चाळासुद्धा किती चित्रदर्शी! मला तर डोळ्यांसमोर सकाळच्या सोनेरी उन्हात, ओटीवर गजांपाशी बसलेला, हरवून गेलेल्या डोळ्यांनी टकमक पाहत राहणारा एक छोटा मुलगा वारंवार दिसतो...वय असेल 8-9 वर्षांचं....आजोबांच्या कुशीत बसून गोष्ट ऐकण्याचं! मिश्‍किल, गमतीशीर गोष्टी सांगून हसवणारे..मध्येच गंभीर होऊन आढ्याकडं पाहत झोपाळ्यावर झुलणारे...कोटाच्या खिशातून हळूच चिमणीचा खोपा काढून दाखवणारे...आणि ते पाहताना वासलेला आऽऽ...

आणि असले हे आजोबा...गेलेच की हो एकदम! काल दिसत होते. बोलत होते. हसत होते. गोष्ट सांगत होते...आणि आज? गेलेच! बाकीचे म्हणतायत देवाकडं गेले. खुंटीवरती नेहमीच्या जागी कोट तेवढा राहिलाय...तो का ठेवून गेले? प्रश्‍न पडतातच आहेत... वय वाहतंच आहे...रात्र असू दे वा दिवस...डोळे मिटले की अंधारच! खडू मिळाला. तोही निळ्या रंगाचा...मग काय...गावाबाहेरचे दूर दिसणारे निळे डोंगर आले डोळ्यांसमोर. आवेशानं पाटीवरती निळा डोंगर उमटू लागला...सगळं ध्यान, मन एकवटून...नादात जीभ बाहेर काढून चित्र काढणं सुरू झालं. वाटलं, जमला...मला डोंगर आला..असेच बनतात डोंगर...अशाच घडतात सगळ्या वस्तू...हे जग! पण कसचं काय? पाटीवरच्या माझ्या डोंगरामागून सूर्य उगवलाच नाही. वय वाढलं...पण पाटीवरच्या डोंगराची ती निळी पुटं...तो तेव्हाचा हळवा आवेश...त्याच्या आठवणी तेवढ्या राहिल्या.

कसं वय होतं...कसं मन! ढग एखादा मोरपिसाऱ्यापरी डवरता...मोठ्ठा ढग यायचा घरावर...काहीतरी व्हायचं आतून. डोळ्यांत उलट्या-सुलट्या प्रश्‍नांचं काहूर...त्यातून दूर कुठून तरी वातावरणात विरघळलेली सनई...दाटून यायचं...डोळे कसे न रडून रडल्यासारखे...आणि आतून आतून दुखणारे...
कविता संपते तिथं समेला असं हुरहूर लावणारं काही तरी...सरळ, निरागस, बोलता-बोलता चटका लावणारी ही आरती प्रभूंची कविता! हा लेख म्हणजे त्या कवितेचा अर्थ मुळीच नाही...या केवळ माझ्या भावविश्‍वातल्या वर्दळी आहेत...! शेवटी, कवितेचा निश्‍चित असा अर्थ कोण सांगू शकला आहे! स्वतः कवीसुद्धा तो जाणू शकतो? कुठल्याही टप्प्यावर दर वेळी वेगळंच सांगणारी ही कविता...त्याविषयी बोलावसं वाटलं, इतकंच! तुम्हाला-मला पडणाऱ्या अनेक सनातन प्रश्‍नांची कैफियत आहे...ती छळते...झपाटते...म्हणूनच अशा चटका लावणाऱ्या कविता जन्म घेतात? वाचाव्याशा वाटतात? कुणास ठाऊक!...शेवटी काय तर, "दगड लागता रक्त भळभळे इतुके ठाउक...!!

पत्रोत्तर (संदीप खरे}

मला काही रसिक कधी कधी उत्सुकतेनं विचारतात : "तुम्ही कुठल्या वेळात कविता लिहिता?'
बाप रे! हा म्हणजे "तुमची शिंक द्यायची वेळ कोणती?', "तुमच्या हसण्याचं टायमिंग काय असतं?', "किती ते किती साधारण तुम्ही रडता किंवा वाईट वाटून घेता?' या धर्तीचाच प्रश्‍न! याचं उत्तर मी बापडा काय देणार?! एका पक्ष्याच्या हृदयात पारध्यानं मारलेला बाण शिरला आणि ते पाहणाऱ्या वाल्मीकींद्वारे जगातली पहिली कविता अवतरली असं म्हणतात. कविता का सुचते, कशी सुचते, कधी सुचते हे सांगणार तरी कसं! किंवा कवितेच्या नुकतेच प्रेमात पडलेले काही नवकवी मला विचारतात ः "कुठल्या विषयावर कविता लिहू? कवितेला काही विषय सांगा ना!' प्रेम, प्रेमभंग, आई, सामाजिक विषमता, शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या, हुंडाबळी, स्त्रियांवरचे अन्याय, आतंकवाद हे आणि यांसारखे विषय त्यांचे "झालेले' असतात. आता या प्रश्‍नाचं उत्तर तरी काय देणार? सगळं विश्‍वच या कवितेच्या कवेत सामावलेलं, अमुक एक विषयावर कविता करा असं कसं सांगणार? समर्थांच्या शब्दांचा संदर्भ थोडासा बदलून म्हणायचं तर "अणुपासोनि ब्रह्मांडाएवढी होत जातसे' अशा या कवितेपासून जगात अस्पर्श्‍य असं उरणार तरी काय?

द. भा. धामणस्करांची ही कविता वाचली आणि पुन्हा एकदा याचं प्रत्यंतर आलं! अतिशय संवेदनशील, हळवी आणि वेगळं बोलणारी धामणस्करांची एकूणच कविता! एखाद्या कथेचा किंवा कादंबरीचा अनुभव देणारी ही "पत्रोत्तर' कविता आपल्या साऱ्यांच्याच जवळची...पालक आणि पाल्य यांच्यातल्या रेशीमबंधांची...दुराव्याची! वाचताना मला जशी, जेवढी जाणवली, ते सांगायचं आहे.

"नसतेस घरी तू जेव्हा' या कवितेचा खूप वेगळा संदर्भ जपणारा एक तरुण रसिक मला म्हणाला ः "वर्षभरापूर्वी आम्ही पळून जाऊन लग्न केलं. दोन्ही घरं आम्हाला कायमस्वरूपी बंद झाली आणि आठ महिन्यांतच माझी बायको कॅन्सरनं गेली. आता मी एकटाच असतो आणि सोबतीला तुमची ही कविता!' त्यानंतर बराच वेळ सुन्न होऊन बसलो होतो. या कवितेच्या निमित्तानं त्या प्रसंगाचीही आठवण झाली.

अंगा-खांद्यावर वाढलेला, मोठा झालेला पोटचा गोळा! त्याच्या पालनात, त्याच्याभोवती आई-बाबांचं विश्‍व सारं एकवटून आलेलं. कुठल्या क्षणांच्या सावलीत अशी अचानक भिंत उभी राहते दोघांच्यात?!

सभोवताली अशा अनेक केसेस दिसतात. दुपटी बदलत होतो ते पोरगं किंवा पोरगी...ऑफिसमधून घरी आल्यावर दुडूदुडू धावत येऊन गळ्यात पडणारी लेक, रात्र रात्र मांडीवर घेऊन काढलेली आजारपणं, खाणं, अभ्यास, टीव्ही, सिनेमा, खेळ...सगळ्यासगळ्यांत आई किंवा बाबा हवाच, असा हट्ट धरणारी लेक, काही वर्षांनी एक दिवस समोर उभी राहून शांतपणे सांगू लागते ः "बाबा, अमुक अमुक एक जण आहे. आमच्या आवडी-निवडी, मतं खूप जुळतायत आणि आम्ही लग्न करायचं ठरवलंय!!'' कसं होत असेल त्या क्षणी? आत्ताआत्तापर्यंत आपल्या खांद्यावर बसलेलं हे छोटं पाखरू अचानक उडून चाललं भुर्रकन्‌? कसली मतं आणि कसल्या आवडी-निवडी? काय जग पाहिलंय हिनं? काळजी, भीती, अहंकाराला लागलेला हलकासा धक्का, माया, दुराव्याचं भय...काय काय दाटून येत असेल एका क्षणात? मग कधी होकार...कधी नकार...आणि मग त्यातून कधी कधी अगदी टोकाला गेलेल्या गोष्टी!
18 वर्षे पूर्ण झाली म्हणून अचानक इतकी "मेजर', इतकी "स्वतंत्र' होते मुलगी? इतकी की, एका निर्णयासाठी आत्तापर्यंत ते तिचं जग होतं, ते एका क्षणात विसरून दृष्टीआड होऊन जावी? मग मनाचे दरवाजे बंद होऊन जातात, क्वचितप्रसंगी घराचेही! एक सुन्न रिकामपण घेऊन आई-बाबा स्तब्ध होतात. दोघांच्या डोळ्यांतल्या प्रश्‍नांची उत्तरं दोघांकडंही नसतात.

तारुण्याच्या धुंदीत, मस्तीत झेपावलेलं पाखरू...त्याला कधी खरंच त्याचं आभाळ भेटतं आणि कधीतरी मात्र वाऱ्याच्या थपडा, विजांचे चाबूक पंखांना झेपत नाहीत. घायाळ होऊन ते जमिनीवर येतं; पण घरट्याचे दरवाजे बंद झालेले असतात; कधी तिनं स्वतःहूनच ते केलेले असतात! पाखरू हरवून जातं...कधीतरी तर (दर काही दिवसांआड आपण पेपरमध्ये वाचतो, तसं) स्वतःच्या इच्छेनंच स्वतःचे श्‍वास मिटवून टाकतं!

आई-बाबांवर तर आभाळ कोसळलेलंच असतं. अगदी ती घरातून गेल्यापासून. बरेचदा तर इष्टमित्रांकडून हेच सल्ले मिळतात ः "कुठं जाणारे? आठ दिवस गेले की येईल अक्कल...तुम्ही बरीक आता चांगलं खंबीर राहा!' आणि आई-बाबा बिचारे कुठंतरी मुळातच खचलेलं खंबीरपण सांभाळून ते "आठ दिवस' जाण्याची वाट पाहत राहतात. जणू मुलीचं चुकलं, हे तिला कळणं हेच महत्त्वाचं! "आम्हाला न विचारता निर्णय? मग भोग आता!' हेच जणू काही समाधान!

या पार्श्‍वभूमीवर शेवटच्या उताऱ्यात जगण्याचं सारं शहाणपण किती सुरेख बोलतं पाहा! मुलाच्या अती टाईट जिन्सवर नाक मुरडताना आपणही कधीतरी आपल्या वडिलांच्या शेऱ्याकडं दुर्लक्ष करून "बेलबॉटम' शिवली होती, हे सुवचणारं शहाणपण! आपल्या निर्णयाला विरोध म्हणजेच तिच्या स्वतंत्र निर्णयशक्तीचा प्रारंभ या विचारानं सुखावणारं शहाणपण! आपल्या मतानुसार वागणं किंवा न वागणं याच्यापलीकडं "जीव लावणं' हे शब्द उभे राहतात. आपल्या "जीवलगा'साठी त्याच्या सुखात, दुःखात, संकटातही मनाचे, घराचे दरवाजे सताड उघडे ठेवतात!

कसला कणखरपणा? कसला अभिमान? कसला राग? पिल्लू "आपलं' म्हटल्यावर या शब्दांच्या संभावना राहतात तरी कुठं? नव्या नव्हाळीचा उतावीळपणा, बंडखोरी आणि हट्ट जर आपणही धरून बसलो तर त्यांच्या आणि आपल्या वयात, जाणिवेत अंतर तरी किती?

हेमंत जोगळेकरांच्या कवितेत एकदा ओळ वाचली होती ः "शेवटी प्रत्येकाची वाट जाते प्रत्येकाचा पायाखालून!' प्रत्येक पावलाची वाट वेगळी आणि ठसासुद्धा! फूल उमलावं तसा आपल्या लहानग्याचा निर्णयही एक दिवस उमलून आला तर खरं म्हणजे आई-बाबा म्हणून ती गोष्ट हृदयापासून आनंदून जावं अशीच की! मग हा निर्णय स्वतःच्या जीवनसोबत्याचा असो, शैक्षणिक कोर्सचा असो, करिअरचा असो वा घराचा असो! मूळचा झराच जिव्हाळ्याचा असेल तर नात्यात कोरडेपणा यावा तरी कशानं!

अनिल अवचटांनी त्यांच्या मुलींवर लिहिलेल्या एका लेखाच्या शेवटी म्हटलं होतं :"चला...मुली मोठ्या झाल्या...म्हणजे आपण आता पुन्हा लहान व्हायला हरकत नाही!'

धामणस्करांची ही कविता प्रथम वाचली, तेव्हा शेवटच्या ओळीपाशी डोळे भरून आले होते...अगदी आत्ता या लेखाची शेवटची ओळ लिहिताना येतायत्‌ तसेच; आणि योगायोग म्हणजे माझी चौथीतली लेक समोर "जेम्स'च्या गोळ्या धरून मला विचारते आहे ः "बाबा, यातली कुठली गोळी आधी खाऊ? लाल की हिरवी...?'
.............................
पत्रोत्तर

आम्हांला अवमानित वाटणार नाही, अशी
प्रारंभीच आशा व्यक्त करून ते लिहितात ः
आपण उभयता फारच मृदू आहांत.
या प्रसंगी आपला हा म्हणतो त्याप्रमाणे
आपण मुद्दाम कणखर झाले पाहिजे...
थोडक्‍यात म्हणजे कुठल्या एका
स्वयंनिर्णयाचे क्षणी आमच्या लेकरानं
आमचा सल्ला मानला नाही म्हणून तिला
घराचे दरवाजे कायमचे बंद करायचे, तिच्या
आर्त टाहोंकडे दुर्लक्ष करीत
आपल्या नाराजीचे पाते सतत
तिच्या काळजास लावून ठेवायचे, आणि
तिला चांगला पश्‍चात्ताप होईल अशी व्यवस्था करून
तिच्या संपूर्ण शरणागतीची वाट पाहत आपण
आपल्या जागी मजेत सुप्रतिष्ठित असायचे...

सल्ल्याबद्दल मनःपूर्वक आभार मानीत त्यांना
तूर्त कळवायचे एवढेच की,
आता आम्हांस काहीच (कणखर वगैरे) "होणे' नाही.
आता फक्त "असणे'. एकाच वेळी
कोलमडणे भन्नाट आपले
संचित शहाणपण असे व्यर्थ ठरताना,
आनंदणेही आतून लेकरू असे
संपूर्ण स्वतंत्र होताना - आपण
अधिकाधिक अनावश्‍यक होत जाताना...
- द. भा. धामणस्कर

("बरेच काही उगवून आलेले' या काव्यसंग्रहातून)

अस्मिता (संदीप खरे)

शब्दांना वेळीच सावरले म्हणून बरे झाले
नाहीतर शब्द भलतेच बोलून गेले असते.
शब्दांना माघारी बोलावले म्हणून बरे झाले
नाहीतर शब्द छेद करून पार गेले असते
शब्द तरुण... बंदुकीतल्या दारूसारखे ज्वालाग्राही
अस्मितेच्या खाली पोट असते, हे त्यांना माहीत नाही.
- दत्ता हलसगीकर ("आषाढघन' काव्यसंग्रहातून)

शब्द, शब्द आणि शब्द.... जन्मापासून अवतीभवती उमटणारे शब्द... जन्माच्या अंतापर्यंत गिरगिरणारे, भिरभिरणारे शब्द! पावसासारखे शब्द, चांदण्यासारखे शब्द, फुलांसारखे शब्द, निखाऱ्यांसारखे शब्द, ज्वालामुखीसारखे शब्द! जग बेचिराख करणारी युद्धं मांडणारे शब्द, रणांगणावर तत्त्वज्ञानाची कैलासशिखरे होणारे शब्द! ऐकावत असे शब्द, कानावरसुद्धा नकोत, असे शब्द! अतिपरिचयाने मोल हरवलेले शब्द!

कितीजणांनी किती प्रकारे गौरविलेले शब्द! तुकोबा म्हणतात - आम्हा घरी धन । शब्दांचीच रत्ने । शब्दांचीच शस्त्रे। यत्नें करू।।
दत्ताजींची कविता सुरवातीला बोलते आहे ती शस्त्र होऊ पाहणाऱ्या या शब्दांविषयीच! त्यांना जाणवली आहे शब्दांची असीम दाहकता, त्यांचा स्फोटकपणा, विखार, कापत-जाळत जाण्याची त्यांची ताकद!

बेचिराख जर्मनीला अभिमानानं उभं करून साऱ्या जगाला वेठीला धरणाऱ्या हिटलरनं वापरले ते हेच शब्द- आणि बॉंबहल्ल्यात सारं लंडन उद्‌ध्वस्त होत असताना ब्रिटिशांना निर्धारानं उभं ठेवणाऱ्या चर्चिलनं वापरले ते हे शब्दच!

आणि इतकं लांब कशाला- अगदी रोजच्या जगण्यातही आपण पाहतोच की! सुरेश भट म्हणतात तसं, एका शब्दासाठी आयुष्य तारण ठेवणाऱ्या जुन्या मातीच्या माणसांविषयी आपण ऐकलं असेल. कुठल्याही दडपशाहीला न जुमानता ब्रिटिशांची झोप उडवणारे बॉंबहूनही हाहाकार करणारे शब्द लिहिणारे लोकमान्य टिळक, स्वातंत्र्यवीर सावरकर आणि अशा कितीतरी तेजस्वी व्यक्तिमत्त्वाची उदाहरणं देशोदशींच्या इतिहासात अजरामर झाली आहेत. त्यासाठी संसाराची राख कपाळाला लावून बाहेर पडलेली ही माणसं!

पण हे तेज, हे सामर्थ्य साऱ्यांना पेलवेल? शब्दाची ताकद जोखलेल्या या कवितेच्या पोटी हीच तर आशंका आहे. ती ओळखते, की एका क्षणात रक्ताची नाती आणि जन्माचे मैत्र तुटून जावे, अशी ताकद या शब्दांत आहे! सामान्य आयुष्यात, व्यवहारात कितीदा तरी अनुभवलेले हे प्रसंग! म्हणून तर या शब्दांची मनात कुठंतरी धास्ती आहे! सावरलं नाही तर शब्द भलतंच बोलून बसतात. ओठांवरून वेळीच माघारी बोलावलं नाही तर आरपार निघून जातात! शब्द चिरतरुण असतो... शब्दाचे काहीच बिघडत नसते, बिघडत असते ते एकमेकांना धरून धरून जगण्याचा, तोल सांभाळत राहिलेल्या तुमचं-आमचं!
"दहा हजार गाई' या दि. बा. मोकाशींच्या कथेची आठवण होते. रिटायरमेंटला काहीच दिवस उरलेले आणि पैशांची गरज असलेला एक म्हातारा. त्याचे वरिष्ठ त्याला सतत टोचून बोलतात! त्यांना उलट सुनावण्याचं सतत मनात येतं त्याच्या, पण होतं असं, की काही बोलायला जावं, त्याच वेळी खिडकीतून एक चेहरा त्याला दिसतो. कुणाचा कुणास ठाऊक; पण त्याच्या शांत काळ्याभोर डोळ्यांत पाहताना राग थिजून जातो- ओठांवरचा बंडाचा शब्द मागे फिरतो! दर वेळेस असं होतं आणि अखेर म्हातारा "यशस्वीपणे' रिटायर होतो! त्याला हव्या असलेल्या दहा हजार गाई (रुपये) त्याच्या पदरी पडतात. मला वाटतं, हा चेहरा संयमाचा! अस्मितेच्या खाली पोट असतं, ते सांगणाऱ्या सर्वसामान्यांना झेपणाऱ्या शहाणपणाचा! असामान्यांचे शब्द सामान्य ओठांना पेलावेत कसे? कितीही खरं असलं तरी जगण्याच्या चौकटीत मावावेत कसे? म्हणून तर मग शब्द "सावरले' जातात. "माघारी बोलावले' जातात. तारुण्याच्या अस्मितेत स्वैर वाहणारे शब्द पोटाच्या किनाऱ्याला लागतात, तेव्हा वेगळेच बोलू लागतात.
साऱ्याच स्वतंत्र विचाराच्या विचारवंतांना, शास्त्रज्ञांना, प्रतिभावंतांना, कलाकारांनाही हे पोट काही चुकले नाही; मग सामान्य माणसाविषयी तक्रार ती काय? आता यातून कोण कशी वाट काढतं, हा ज्याच्या-त्याच्या वकुबाचा प्रश्‍न. कुणी झगडतं, उद्‌ध्वस्त होतं, कुणी वेगळी वाट काढतं, कुणी "मध्यम मार्ग' निवडतं, तर कुणी "धोपटमार्गी' शरण जातं! मिर्झा गालिबच्या ज्वलंत गझलांमध्ये कधीतरी मधूनच बादशहाची मर्जी राखण्यासाठी खास त्याच्या स्तुतीपर एखादा शेर येतो, एखादा कसिदा लिहिला जातो आणि मग या आणि अशा अनेक प्रतिभावंतांचा रसिक म्हणून आपल्याला रागही येतो आणि माणूस म्हणून कुठंतरी वाईटही वाटतं! ही नियतिशरणता, की हे जगण्याचं तत्त्वज्ञान? ही अपरिहार्यता की अगतिकता? ग. दि. माडगूळकरांचं एक गीत आहे- "गीत हवे का गीत?'.. मला तर त्या शीर्षकापासून कवितेतही या वस्तुस्थितीचाच कडवट उपरोध जाणवतो! मग मनात असूनही मनातला शब्द काही बाहेर फुटत नाही. शब्दांचे बाण प्रत्यंचेवर चढण्याआधीच भात्यात परत जातात! ही शोकान्तिका म्हणावी की एका अर्थानं जगण्याची समतोलता? नियतीनं माणसाला अस्मिताही दिली, पोटही दिलं. अगदी सहज वापरता येतील असे हजारो शब्द दिले आणि प्रत्येकामागं लावून दिली जगण्याची एक अखंड तारांबळ! या विनोदाची जात कुठली?

म्हणूनच तर निदा फाजलींसारखा प्रतिभावंत शायर विषादाच्या कुण्या एका क्षणी लिहून गेला असेल...
"मीर-ओ-गालिब के शेरों ने किस का दिल बहलाया है?
सस्ते गीतों को लिख लिखकर हमने घर बनवाया है।'

तू कुठे आहेस गालिब? (संदीप खरे)

गालिब कधी भेटला आठवत नाही. भेटल्यावरती लगेच कळला, पटला, भावला असं मुळीच नाही. त्याच्या समुद्रातला थेंबभरही तो कळला असं अजूनही वाटत नाही. पण पूर्वपुण्याईनं म्हणा तो कधीतरी कुणाकडून तरी ऐकला, कुठंतरी वाचला. शनिवारात जन्म घेतलेल्या माझी त्याच्याशी ओळख व्हावी, हे माझं भाग्य! त्यापूर्वी "अंधारात दिवा लगाओ वरना, धाडकन जिन्यावर पडोगे, गालिब' असल्या चहाटळपणात हा "गालिब' साथ द्यायचा. काहीही शायरी वगैरे असली की गालिब असतो एवढं ठाऊक होतं. "हनिमून एक्‍स्प्रेस' नावाच्या चित्रपटात शायरीशी अजिबात अनोळखी असलेल्या (आणि तरीही असलेच चहाटळ शेर जुळवणाऱ्या) बोम्मन इराणीला शबाना आझमी शेवटी हसून सांगते- "सभी शेर गालिब के नही होते।' आणि वर त्या गालिब या नावाचा खास नुक्ता असलेल्या "ग़ालिब' असा उच्चारही शिकवते! "ग़ालिब' हा उच्चारही अस्खलित करणं मराठी कंठाला थोडं कठीणच! पण टीव्हीच्या ब्लॅक अँड व्हाइट जमान्यात कुठल्यातरी कार्यक्रमात "ग़ालिब'ची शायरी आणि त्यावरची चर्चा, निरूपण असंच कुठल्यातरी उर्दू शायरातोंडून तिसरी-चौथीत असताना ऐकली. मुळात उर्दू भाषाच कानाला गोड गुंगी आणणारी! कोणी छान उर्दू बोलायला लागलं की वाटतं "राहू द्या हो तो अर्थ वगैरे बाजूला... आधी तासभर नुसतं बोलत राहा काहीतरी!' सांगायचा मुद्दा, की त्या कार्यक्रमात त्या वयातही मनात "गालिब' नावाची शम्मा थोडी रोशन झाली! आणि मग तो पुढे कुठं न कुठं भेटत राहिला. लेखांतून, पुस्तकांतून (अगदी चित्रपटातील गाण्यातूनही)! पुढे गुलजारांची "ग़ालिब' सिरीयलही भेटली! एक दिवस तर त्याचा "दिवान' (शायरीचा संग्रह) हाती आला. शब्दांचे अर्थ लावून वाचता वाचता जाणवू लागलं, की "हजारो ख्वाहिशें ऐसी की हर ख्वाहिश पें दम निकले' असं लिहिणारं हे प्रकरण एव्हरेस्टपेक्षा उंच आणि पॅसिफिकपेक्षा गहिरं आहे! हा जन्मच नाही, पुढचे सगळे जन्म पुरून उरणारं आहे!

आपल्या प्रदीर्घ आयुष्यात जीवनाचे सगळे गदारोळ बघितलेला हा शायर. नाना अडचणी, संकटं, कौटुंबिक कलह, स्वत:च्या 7 अपत्यांचे मृत्यू, समकालीन शायरांसोबतचे कलह, शेवटची घरघर लागलेल्या मुगल खानदानाची राजकारणं, कर्जबाजारीपणा, जुगार आणि त्यापायी घडलेली तुरुंगयात्रा, मद्याचं अनिवार आकर्षण.. एक ना दोन! "ग़ालिब'चं सगळं चरित्र म्हणजे दु:ख आणि वेदनांची होरपळ आहे! आणि तरीही रोज मद्याचा पेला शेजारी ठेवून "मुश्‍किलें मुझ पर पडी इतनी के आसॉं हो गयी।' असं म्हणणारी असामान्य, लखलखती प्रतिभा। मिर्झाजींची लिखाणाची पद्धतही आगळीच! रोज रात्री मदिरेसोबत शायरी चालू असताना एक शेर सुचला, की साहेब हातातल्या रुमालाला एक गाठ बांधायचे. रात्रभर रुमालाला अशा गाठी पडत राहायच्या. आणि दुसऱ्या दिवशी एकेक गाठ सोडवून त्या-त्या गाठीसाठी लिहिलेला शेर कागदावर उतरवला जाई! आयुष्याच्या शेवटी "अजीजों अब तो बस अल्लाह ही अल्लाह है' असं म्हणेस्तोवर त्याला सोडून न गेलेली जगातली एकमेव गोष्ट म्हणजे त्याची शायरी आणि शेवटपर्यंत धडधाकट राहिलेलं त्याचं संवेदनशील मन! दु:ख, प्रेम, विरह, खुदा, आस्तिकता, नास्तिकता, सभोवतालची सामाजिक, राजकीय स्थित्यंतरं, पडझड या साऱ्यांची दखल घेणारं.. शेवटपर्यंत विनोद करू शकणारं, कळवळणारं, उसळणारं, रागावणारं, लोभावणारं "जिवंत' मन! आयुष्याला सर्वांगानं कवळू पाहणारं अति हळवं मन!

"सौमित्र'ची ही कविता वाचल्यावर "ग़ालिब' आणि हे संदर्भ कसे झळकून उठले! आठवतं, की कार्यक्रमासाठी दिल्लीला गेलो, तेव्हा बाकी कुठे जाण्याआधी जुन्या दिल्लीमध्ये "बल्कीमारान की पेचीदा सी गलियोंमे' "ग़ालिब'चं घर शोधत गेलो होतो! घराचा "नक्‍शा' काही आता थेट पूर्वीसारखा नाही; पण वास्तू तीच! शांत बसून तिथे "ग़ालिब'चं वावरणं डोळ्यासमोर आणत राहिलो!

तुलना नाही; होऊ शकतच नाही- पण वाटलं, की कसे आपण! छोट्या-मोठ्या दु:खांनी, संकटांनी हेलावून, गदगदून जाणारे चिमुकले "कवि'! जाणवलं, की "ग़ालिब'सारखं अतिसंवेदनशील मन तोलायचं तर त्याला "ग़ालिब'सारखेच जीवनेच्छेचे भक्कम हात हवेत! आयुष्याशी लढायची पोलादी छाती हवी! "घरात पाणी गेलं, लाइट गेले, दाढ दुखत्येय' यापेक्षा जास्त मजबूत कारणं हवीत खुदाशी भांडण्यासाठी! "सौमित्र'च्या शब्दात सांगायचं तर दु:खावर लिहायचं तर आधी "दु:खाइतकं मोठं व्हायला हवं'!

आयुष्याच्या अनेक अंगावर आज आत्यंतिक "कोरडेपण' अंगावर येत असताना "ग़ालिब' अजूनच अस्वस्थ करून सोडतो! हा कोरडेपणा जाणिवांचा, संवेदनांचा, आपल्या घरट्यापुरतं सुखदु:ख मानणाऱ्या संकुचितपणाचा! जगण्याची नाना दु:खं मानगुटीला घेऊन शेवटपर्यंत "सजीवपणे' झगडणाऱ्या, शायरीचा हात धरलेल्या "ग़ालिब'ची आठवण झाली. "कोहिनूर' हिऱ्यासारखा त्याचा एकेक शेर समोर आला, की संवेदना बोथट झालेला, पटकन तलवार टाकून देणारा आमचा "कवीपणा' ओशाळू लागतो! आणि "कवीपणा'च का? आख्खा "माणूसपणा'च ओशाळून जातो! शेवटी संवेदनशीलता ही काय फक्त कलाकाराचीच मक्तेदारी असते!

गालिबच्या घरात टेकून बसलो होतो, तेव्हा चार ओळी सुचल्या होत्या-

चालले होते बरे, होती मजा देवा तुझी
काय ही ग़ालिब होण्याची अशी इच्छा तुझी?
बघ तुझ्या शब्दांतले हे दु:ख आहे ओळखीचे
बाकी ही शैली तुझी! उपमा तुझ्या! भाषा तुझी!!

इतकंच सुचलं.. पुढे आजतागायत काही सुचलंच नाही.. कधी सुचेल ठाऊक नाही... गझल अर्धीच राहिल्येय अजून- तू कुठे आहेस "ग़ालिब'?

----------------------------------
गालिब!
मला काहीतरी झालंय्‌...
समुद्र पाहून
काहीतरी व्हायचं माझ्या छातीत...
शहरातल्या गर्दीत उगाच फिरतानाही
दिशाहीन वाटायचं मला...
संध्याकाळी सैरभैर व्हायचं तळं मनाचं...
पण आता,
साधे तरंगही उठत नाहीत त्यावर.
ऋतू बदलताना उदास हलायचं माझ्यातलं झाड...
आता,
झाडावरल्या पक्ष्यांनाही कळत नाही झाडाचं हलणं...
रात्री बेरात्री ऊर उगाच भरून यायचा...
आता,
नीरव शांतता पांघरून
डोळ्यांच्या बाहुल्या टक्क जाग्या असतात,
अंधार पुसत राहतात,
इकडून तिकडे
तिकडून इकडे.
एवढंच काय गालिब!
कविता लिहून झाल्यावर
साधा कागद जरी पाहिला
की चक्क दिसायचं रे झुळझुळताना पाणी...
आता,
कोरड्या पात्रातून चालत पोहोचतो मी
समोरच्यापर्यंत.
एकमेकांची तहान पाहात कसं जगायचं असतं
हे एकदा तरी सांग गालिब!
आता मला तुझ्या वेदनांवर
माझ्या जखमांची मेणबत्ती पेटवू दे...
माझं बोट धरून
घेऊन चल मला कवितेच्या जंगलात पडणारा
पाऊस पाहायला...
तुझ्या गझलांची हरणं
माझ्या डोळ्यांतून मनापर्यंत
उधाण खेळायला सोड...
मधली कोरडी जमीन
शिंगांनी उकरून काढायला सांग त्यांना मात्र...
गालिब!
मला दु:खाइतकं मोठं व्हायचंय्‌...
भोवतालच्या अंधाराला वणवा नाही लागला तरी चालेल
माझ्या शब्दांचे दिवे तरंगताहेत त्यावर
एवढंच मला पाहायचंय...
माझ्या जिवावर पडत चाल्लेल्या
आत्महत्यांच्या गाठी पार करत करत...
मला मरेपर्यंत जगायचंय्‌...
तुझ्यासारखंच...!
मी तुला कधीचा शोधतो आहे
तू कुठे आहेस गालिब?

नव्या शरीरातून
तू कदाचित ऐकतही असशील तुझंच गाणं...
तुझ्याच दु:खाची
तुला कदाचित ओळख नसेल राहिली...
"खुदा ऐसे एहसास का नाम है
रहे सामने और दिखाई ना दे...'
तसा
तू मला भेटतही असशील रोज...
कदाचित,
मी बारमध्ये दारू पिताना
प्रत्येक वेळी माझ्यासमोर झिंगून बसलेला
तूच असशील कदाचित...
कदाचित तू स्वत:च
दारू होऊन रोज पोटात जात असशील माझ्या...

गालिब!
कुणीतरी तुझा शेर ऐकवला
आणि माझ्या तोडून "व्वा' निघालीच नाही...
मी इतका कोरडा होण्याआधी भेट...
अन्‌ भेटल्यावर
नेहमीप्रमाणे माझ्याकडे उधार माग...
मी तुला काहीच देऊ शकणार नाही
म्हणजे मी किती कोरडा झालोय्‌
याची तुला कल्पना येईल...
आता
तू माझा आधार व्हायचंस
मी तुझा नाही...
आणखी कितीतरी शतकं पुरेल
एवढा झंझावात तू ठेवून गेलायस या जगात...
त्यातली फक्त एक झुळूक पुरेल मला
हे संपूर्ण आयुष्य जगायला...

मी तुला कधीचा शोधतोय्‌
तू कुठे आहेस गालिब?

----------------------------------
तू कुठे आहेस गालिब
कवी - सौमित्र
काव्यसंग्रह : ... आणि तरीही मी!, पॉप्युलर प्रकाशन

Reality : संदीप खरे यांची कविता----

आता पुन्हा बॉम्बस्फोट होणार..... .
आमची प्रेरणा
आता पुन्हा बॉम्बस्फोट होणार ,
घरादाराच्य ा चिंधड्या होणार,
सरकार किती परदेशी गेले ते शोधणार,
रिक्षावाले गेले याचा विसर
पडलेला असणार ,
अमेरिका संध्याकाळी निषेध करणार ,
सकाळीच त्यांनी 'पाक' ला शस्त्रे
विकलेली असणार ,
इकडे पाटील कपडे बदलणार, देशमुख
चित्रपट काढणार ,
'बाबा' रात्रभर पार्टीत नाचणार,
बाहेर जोड्यांसाठ ी मंत्री उभे असणार ,
पद्मभूषण मात्र शाहरुख च ठरणार , काय
रे देवा !
आता पुन्हा दुष्काळ पडणार, विदर्भ
मराठवाडा होरपळून निघणार,
आबा रडायला लागणार, शिंदे हसतच
राहणार ,
चव्हाण-ठाक रे दिल्लीला जाऊन निर्णय
घेणार ,
'हे' वाघावर तर 'ते' इंजिनावर स्वार
होणार ,
आमटे , बंग वेड्यागत अनवाणीच धावणार ,
जाणते साहेब मात्र लवासात स्विमिंग पूल
उभारणार , काय रे देवा !
आता पुन्हा निवडणुका होणार,
काळा पैसा सगळा बाहेर पडणार,
यांना जिजाऊ तर
त्यांना दादोजी आठवणार ,
मातोश्री गरजणार, कृष्णकुंज आदेश देणार,
बाई 'झंझावाती' रोड शो करणार,
उनाड च्यानेल्स बोकाळणार ,
अण्णा उपोषण करणार,
कुणा कुणाचा 'स्वाभिमान '
जागा होणार,
निवडणुकीची सुट्टी म्हणून आम्ही मात्र
खंडाळ्याला जाणार, काय रे देवा !
आता पुन्हा अप्रेझल होणार , जो तो बॉस
ला शिव्या देणार
बॉस त्याच्या बॉस च्या नावाने खडे
फोडत असणार
कंपनी मात्र कागदावर तोटाच दाखवत
राहणार
किती टक्के हाच महत्वाचा प्रश्न होऊन
राहणार
पंधरा नाही तर दहा तरी द्या असे
लाचार स्वर निघणार
'थाळात' मात्र एक टन उस ९० लाच
तुटणार, काय रे देवा !
तळटीपा :
१. 'थाळ' - ऊस तोडणीचे स्थळ
२. तोडणी मजुराला ९० रुपये टन
हा अगदी अलीकडचा खरा भाव आहे
३. घटना व पात्रे खरे आहेत - योगायोग
नाही

कलोजस (संदीप खरे)

स्टेशनबाहेर पडून घरापाशी आलो. बिल्डिंगच्या खाली एक मिनिट शांत उभा राहिलो. नेहमीसारखंच दिवसाच्या अफाट वेगानं गरगरल्यासारखं झालं होतं. दिवसभरातले दबक्‍या संतापाचे, धुसफुशीचे, अस्तित्वहीनतेचे क्षण डोळ्यांसमोर येत होते. काय माझं नाव? काय माझी ओळख? काय माझे छंद? काय माझी अभिरुची? कोण मी? स्वतःविषयी सारी उमेद, आत्मविश्‍वास गर्दीच्या पावलांखाली चिरडून गेली होती.

घरातून बाहेर पडलो आणि हजारातला एक होऊन चाकरीच्या दिशेने चालू लागलो. रस्त्यावरच्या एका डबक्‍यातून एक कार भरधाव वेगानं निघून गेली आणि माझ्या पॅंटवर त्या चिखलाच्या पाण्याचे काही शिंतोडे उडवून गेली! काही कळायच्या आत पुढच्या वळणावरून दिसेनाशीही झाली. ना दाद; ना फिर्याद! तसाच रेटून चालत राहिलो. संतापाच्या तंद्रीत कुठल्या तरी वाहनासमोर जरासा रेंगाळलो, तोच त्या कारनं कर्कश हॉर्नचा आवाज, अंगावर कुणी वसकन्‌ ओरडावं, तसा फेकून दिला. दचकून थोडा बाजूला झालो. कारमालकानं जाता जाता तुच्छतेनं माझ्याकडं पाहिलं. "कहॉं कहॉं से आ जाते है साले!' असा त्याचा शेरा कानावर आदळला. पायांना गती दिली आणि वर भरलेल्या आभाळाकडं पाहत, कुठल्याही क्षणी कोसळेल, अशा पावसाची प्रार्थना करत स्टेशनकडे निघालो.
स्टेशनवर नेहमीसारखीच हीऽऽ गर्दी! "डिस्कव्हरी'वर वाळवीची वारुळं दाखवली होती, ती आठवली. एकमेकांना खेटलेली, चिकटलेली, बुजबुजलेली ती वस्ती! आम्हीही तसलेच. स्वतःचंच आयुष्य कुरतडत बसलेल्या वाळव्या. ट्रेन लेट होती. ती तिची वेळ झाली, तेव्हा आली आणि मला पोटात भरून निघाली. आजूबाजूला माणसंच माणसं. छोटे, मोठे, कर्कश, किनरे, भसाडे आवाज. शिंका, उचक्‍या, खोकले, मानेवर आदळणारे श्‍वासोच्छ्वास. माझे हात-पाय, डोकं, शरीर त्या गर्दीच्या स्वाधीन. तशातच पाऊसमहाराजांचं आगमन झालं आणि दरवाजाजवळ उभे असलेले आम्ही त्या थेंबांनी भिजू लागलो. कपड्यांआत घामाचा ओलावा नि बाहेर पावसाचा.

ईप्सित-स्टेशनावर बाहेर फेकला गेलो आणि छत्री उघडून ऑटो शोधायला लागलो. माझ्या एरियात येण्याचा ऑटोवाल्याला "मूड' नव्हता. त्याच्या हाता-पाया पडून, जास्त पैशाची लालूच दाखवून एकदाच्या त्याच्या रिक्षेत बसलो आणि त्याच्या गुर्मीदार उपकाराचं ओझं पाठीवर घेऊन ऑफिसात पोचलो.
आल्यावर बॉसच्या केबिनमध्ये उशिरा येणे, कामातली इफिशिअन्सी, पेंडिंग जॉबविषयी खेटरे खाणे इत्यादी बौद्धिकं, परिसंवाद उरकून अनेक खुर्च्यांपैकी एका खुर्चीत बसून कामाला प्रारंभ केला. कॉम्प्युटर बडवला. फायली उरकल्या. भेटायला आलेल्या क्‍लाएंट्‌सचे प्रश्‍न, खोचक तिरकस शेरे, संताप, समजावणी हे सोपस्कार उरकले. मध्ये डब्यातली गार भाजी-पोळी संपवली. चहाचे कप रिचवले. ऑफिसमधल्या दिवसाचा रकाना भरला आणि पुन्हा एकदा अफाट गर्दीतला एक कण होऊन ट्रेनमधून घरी निघालो. स्टेशनबाहेर पडून घरापाशी आलो. बिल्डिंगच्या खाली एक मिनिट शांत उभा राहिलो. नेहमीसारखंच दिवसाच्या अफाट वेगानं गरगरल्यासारखं झालं होतं. दिवसभरातले दबक्‍या संतापाचे, धुसफुशीचे, अस्तित्वहीनतेचे क्षण डोळ्यांसमोर येत होते. काय माझं नाव? काय माझी ओळख? काय माझे छंद? काय माझी अभिरुची? कोण मी? स्वतःविषयी सारी उमेद, आत्मविश्‍वास गर्दीच्या पावलांखाली चिरडून गेली होती.
एक बधीर अनोळखी शरीर, अस्तित्व घेऊन दाराची बेल वाजवली आणि दार उघडताक्षणी "बाबा, बाबा' करत चिमुकलीचे रेशमी हात गळ्यात पडले. आत काहीतरी थरारलं. काहीतरी सजीव झालं. "बाबा, आज की नाही शाळेत काय झालं..', "बाबा, मला खांद्यावर बसव', "आमच्या टीचरनी निबंध सांगितलाय, तो दे ना लिहून...', आणि हे सारं तृप्त कौतुकानं पाहणारे माझ्या बायकोचे डोळे!

"अगं थांब पिलू, बाबा आत्ताच आलाय ना ऑफिसमधून...दमलाय बघ किती...त्याला पाणी दे आधी!' अशी तिची लगबग. हातात अलगद आलेला गरमागरम चहाचा कप! क्षणांच्या मागे एकदम एक मंद, सुरेल पार्श्‍वसंगीत सुरू झालं. बायकोचं लडिवाळ आर्जव..."अहो, आ आठवड्यात वेळ काढा हं...आई-बाबा म्हणत होते बरेच दिवसांत जावईबापू आले नाहीत जेवायला!'

मुलीला निबंध लिहायला चार वाक्‍यं सांगितली तर "आई ।।, बाबा कसला ग्रेट आहे. दहा मिनिटांत निबंध दिला,' असं सर्टिफिकेट हातात आलं! ज्याच्यासाठी केला होता अट्टहास, ती चूल पेटली आणि अन्नब्रह्माची ती ऊब डोळ्यांवर छान पेंग आणू लागली! आणि रात्रीच्या अंधारात पाठीवर अलगद मायेचा हात फिरला, "किती धावपळ करतोस रे आमच्यासाठी...दमलं का माझं बछडं!!'

थकल्या शरीराला पुढल्या दिवसासाठी बळ आलं. माझी "गरज' असलेले हे जिवलग, माझे आप्त, माझे सुहृद! माझी "ओळख' असलेली ही माझी माणसं, माझं जग, माझी आकाशगंगा! अंतरात लीन-दीन, ओळखशून्य, मावळलेला सूर्य पुन्हा पूर्वेकडं झेपावला...एका नव्या दिवसाच्या प्रारंभासाठी!

कलोजस
तो टीव्हीवर असतो
तेव्हा कोणीच नसतो,
अस्तित्वाच्या फांदीला लोंबणारा
चुरगळलेला मांसाचा
कंटाळलेल्या अस्थीचा
एक सांगाडा घामेजलेला,
गर्दीची गती अंगावर घेऊन
वहात जातो निर्जीवपणाने
कुर्ल्याकडे,
सांडपाण्यातील किड्यासारखा,
व्यक्तित्वहीन.
पण कुर्ल्यातील सिंगल रूममध्ये येऊन
चटईवर, चौपाईवर मरून
तो जेव्हा पुन्हा उठून बसतो
दिवेलागणीच्या प्रकाशात,
तेव्हा तो झालेला असतो
एक प्रचंड कलोजस
बाप
भाऊ
नवरा...
पेटलेल्या चुलीचा स्वामी,
छताला टांगलेल्या दिव्याचा
रखवालदार,
अस्तित्वाचे अठरा लगाम
सांभाळणारा,
अठरा सोनेरी अश्‍वांच्या पाठीवर
आसूड ओढीत
आपल्या ग्रहमालेचा परिवार
जीवनाच्या अंतराळात
मिरवीत नेणारा एक
साक्षात्‌ सूर्यनारायण!

- कुसुमाग्रज
("प्रवासी पक्षी' या काव्यसंग्रहातून)

Why Marathi Radio???

Friends, I recently started commuting Mon-Fri for an out-of-town job. Upon taking this new job, I did couple of things - got myself an iPhone and purchased Marathi Radio app. Now it is desi music - anytime, anywhere... and that takes me back home when I'm away from home... That's why...